By: Dr. Madina Sheegow,

Geneva: April, 24, 2007

Waxaa beryahaanba Warbaahinta ku hadasho afka Somaliyeed iyo dadweynahaba ka doodayeen Dembiyada Dagaalka iyo dadka falalkaas geysanaayo, laguna eedeyn karo dembiyadaas oo maalmahaan dambe ku soo bateen faalloyinka Wararka ku saabsan Dagallada ka socda magaalada Muqdisho iyo Gobollada Somaaliyed qaarkooda.

 Inta aanan dhex gelin duluucda iyo aragtiyada kala duwan ee ku saabsan Dembiyada Dagaalka ama War Crimes-ka sida ay uga qeexan yihiin afka Ingiriisiga ah, waxaa lagama maarmaan ah inaan horta si sahlan u qexno waxa loola jeedo Demdiyada Dagaalka.

 QEEXID:-

 Dembiyada Dagaalka ama War Crimes-ka waxaa lagu qeexi karaa iney yihiin sida soo socota:-" WAA DEMBIYADA UU QOF AMA KOOXO GALAAN WAQTIYADA AY SOCDAAN DAGALLADA , KANA DHACAAN GOOBAHA AMA MEELAHA AY DAGALLADU KA SOCDAAN AMA KA JIRAAN".

 Haddii intaas aan uga gudubno qeexidda guud ama academical definition, waxaa iyana xusid mudan in Dembiyada Dagaalka ay ka soo jeedaan ama ka soo faracmeen Dembiyada Ciqaabta ah ee Caadiga ah ama Criminal actions ama regular crimes oo qof ama Kooxo ay geli karto Waqtiyada kale oo nabadda , laakin Dembiyada Dagaalaka sida aan qeexidda ugu caddeyney waxaa shardi looga dhigey Dagaal inuu jiro , ama ka dhaco meel Dagaal ka socda.

 WAQTIGA IYO GOOBTA UU KA DHICI KARO DEMBI DAGAAL:-

 1) WAQTI DAGAAL JIRO AMA DAGAAL SOCDO.

2) MEEL AMA GOOB DAGAAL KA SOCDO.

 QOFKA GELI KARA DEMBIYADA DAGAALKA ( EEDEYSANAHA AMA EEDEYSANAYAASHA) :-

 Waxaa geli kara Dembiyada dagaalaka Qof kasta oo Sharciga u gefi kara , isla markaasna lagu soo oogi karo Dembi Ciqaabeed soona hor-istaagi kara Maxkamada sida waafaqsan xeerka ciqaabta guud , lana xiriira kasmada iyo ka fiyoowida maskaxda qofka dembiga geysanaayo.

 Dembiyada Dagaalka waxaa loo geli karaa si toosan iyo si dadbanba. Tusaale ahaan waxaa si toosan u geli karaa Askarta hubeysan iyo Saraakiishooda oo lagu caddeeyo iney geysteen dembi dagaal,. Si dadban waxaa dembiyadaas u geli karaan Siyaasiyiinta dalka iyo mucaaradkoodaba oo bixiyey awaamiirta Dagaalka iyagoo u jeeda in Dagaalaka uu ka dhacaayo goob ay dadka rayidka ah deggan yihiin , iyo kuwa aan ku jirin labadaas koox oo laakin ku taakuleeyey dhaqaale ahaan , ama ku dhiira geliyey inuu Dagaalaka dhaco .

 DHIBANAHA AMA DHIBANAYAASHA :- Waxaa noqon kara dhibane dembi dagaal qof kasta ama koox kasta oo dhibaato loogu geystey goob Dagaal una geysteen dhinacyada dagallamaaya oo ku xad gudbey Heshiisyada Caalamaiga ah ee mamnuucaaya in la galo dembi dagaal.

 Dhibanaha ama dhibanyaashu waa ineysan ka mid ahaynin kooxaha Dagallamaaya islamarkaasna ay yeeshaan calaamado lagu garto iney yihiin ciidan Dagaal ( Waxaa dhib noqon karta in la qeexo Dembi Dagaal haddii ay dhinacyada dagallamayaan aysan wadanin astaan lagu garto, sida daggalada Jabhadeynta iyo kuwa sokeyahya lagu qeexo ),

 NOOCYADA DEMBIYADA DAGAALKA :-

 Dembiyada ku qeexan Xeerka Ciqaabta badigooda ayaa ka mid noq1on kara Dembiyada Dagaalka , waxaase si khaas loo bartilmaansadaa dembiyada " Xasuuqqa loo geysto dadka rayidka ah, dadka sida gaarka ah loo bartilmaan looga dhigto si loo barakiciyo ama laga isir-guuriyo deegaanno dan gaarka laga leeyahay, diin ay wataan darteed ama qolo si muuqata loo beegsanaayo" ayaa ugu badan aalaaba dembiyada Dagaalka ama War Crimes-ka sida loo yaqaan.

 Waxaase dembiyada dagaalaka ka mid ah Kufsiga , dhaawaca, jir dilka, bili-liqada iyo sumeynta deegannada guud ahaan, haddii la caddeeyo iney lahayeen Ujeeddo salka ku hayso barakicin loo adeegsanaayo Xasuuq.

 AWOODDA DEMBI KU OGIDDA & QAADISTA DEMBIYADA DAGAALKA :-

 Maxkamdda Caalamiga ah ee Hague iyo Maxkamado kale oo ay u xil saarato qaadista Qadiyado khaas ah (Special cases) sida tan Tanzania ee Aruusha ayaa leh awoodda ku soo oogista iyo dhegeysiga Dembiyada Dagaalka, taasoo hawl gasha marka la horgeeyo Dacwadaha ku saabsan Dembiyada Dagaalka iyadoo ku shaqeyneysa had iyo jeer tilmaamaha iyo tusaaloyinka UN-ka iyo Hay'adaha ku shaqada leh dembiyada Dagaalka. Sida kiisaskii ugu dambeeyey ee ka dhacey xasuuqii laga geystey Dalalka Ruwanda, Bosnia , iyo kuwo kale oo ugu horeysey Dacwaddii lagu qaadei Naziga Jarmanka ahaa ee Nuremberg.

 SOMLIA MA KA DHACEY DEMBIYO DAGAAL IYO XASUUQ ?

 Shakki kuma jiro in Somlia ay ka dhaceen Demdiyo Dagaal iyo Xasuuq loo geystey Shacab aan hubeysneyn , waxaan tusaale u soo qaadan karnaa xasuuqyadii ka dhaceen Gobollada Somaliya xilliyadii Rejiimkii Kacaanka Hantiwadaagga ah ka jirey haba sii kala darnaadaanee , xasuuqaas oo ay geysteen Madaxdii Rejiimkaas iyo Ciidamadooda waxaa kuwii ugu weynaa loo geystey Gobollada Waqooyi Galbeed iyo kuwa dhexe iyo Koonfureedba.

 Waxaase Xasuuq iyo Barakicin aad u fara badan iyana ka dhaceen Somalia laga soo bilaabo 1990 ilaa iyo hadda oo ay geysteen Maleeshiyaadka Gobollada Dhexe iyo Waqooyi Bari, kuwaas oo lagu bara kiciyey gebi ahaanba dadkii degganaa laga bilaabo Afgooye ilaa iyo Kismaayo uguna badnaayeen Digilka, Jareerta, Banaadiriga , Mashunguliga iyo Baajuunta kuwaasoo barakicintooda si tartiib tartiib ah loo fuliyey inkastoo uusan Caalamaka sidaa uga hadlin haddana si buuxda war looga hayo.

 Waxaa sii raaceysa barakicinta hadda ay ka wadaan Kooxaha ku dul dagallamaaya Muqdisho iyo agagaareheeda kuwaasoo Madaafiic iyo Bombooyin la dhacaaya Deegaanada ay Rayidku deggan yihiin, sababeyna dhimasho iyo bara-kac isa soo taraaya maalinba maalinta ka dambeyso.

 YAA KA MAS'UUL AH XASUUQQA SOMLIA KA DHACEY ?

  Waxaa iyana aan marnaba ka maqnaan karin Kooxaha la magac baxdey Ganacsatada Somaliya oo labada dhinacba kala taageersan , kuwaasoo ku lacageystay dhiigga shacabka Somaliyeed, haddana dantooda ah iney sii waarto Hawshooda xaaraanta ah, waana maal geliyeyaasha Dagaalka.

 Waa suurto gal iney lug ku yeeshaan Odey Dhaqameedyada qaarkooda , Culama'uddinka iyo kuwa la magac baxey Bulshada Rayidka ah oo kala raacsan Kooxaha ku dagalamaayo Somaliya.

 Arrintu si kastaba ha ahaatee qormadaan waxaan ugu talo galney in Somalida si ugu yaraan u fahmaan waxa uu sharciga ka qabo DEMBIYADA DAGAALAKA ama WAR CRIMES-KA hadba sida loo yaqaan iyo suurto galka ay tahay in Somalida qaarkood lagu soo Eedeeyo Dembiyo Dagaal.

 Aragtidaa ka dhiibo: oo wixi war celintaada ah u soo mari

Emailka :- safe_humanity@yahoo.com                  

« « Back to Home Page